نقد و نظر

احمد شاکری در گفت‌وگو با روابط عمومی نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، با اشاره به تأثیر زمینه اجتماعی کشور بر حوزه ادبیات، گفت: کشوری که هشت سال با جان و دل از خاک خود دفاع کرده و کشوری که انقلاب عظیمی را ایجاد کرده، در زمینه ادبیات و «خواندن» دستی پُر خواهد داشت و بیش از اینکه به ساختارهای روایی غربی و آثار ترجمه‌ای غرب متکی باشد، وامدار خاطرات دفاع مقدس خود است.

شاکری در پاسخ به این پرسش که «ادبیات ما تا چه حد در منعکس کردن واقعیت دفاع مقدس موفق بوده؟» گفت: ما در دهه‌هایی این راه را به خطا می‌رفتیم. با توجه به این موضوع که ادبیات و اشکال نوین ادبی مانند رُمان و داستان کوتاه مقوله‌ای غربی بوده، سال‌ها به دنبال مسیری میانبُر بودیم تا فرم را از غرب بیاوریم و محتوا خودمان را در آن فرم بریزیم و به رمان انقلاب اسلامی و یا دفاع مقدس برسیم.

وی افزود: اما اینکه ما امروز یک رمان دفاع مقدس عالی نداریم نشان می‌دهد که مسیر درستی را در پیش نگرفته بودیم و در ادامه تجربه نشان داد که جامعه مستندنگاری‌ها را بهتر می‌پسندد تا رمان. بنابراین، چنین روشی نسخه غلطی بود که در امور دیگر هم کشور ما آن را تجربه کردیم؛ یعنی قصد داشتیم تا یک مبحث وارداتی را بدون آگاهی و استخراج کردن مبادی آن در خدمت ارزش‌های خود بکار بگیریم.

این پژوهشگر، منتقد و نویسنده حوزه دفاع مقدس در ادامه به میسر صحیح ادبیات در بازنمایی واقعیات دفاع مقدس پرداخت و گفت: مسیر صحیح همان مسیری است که امروز دنبال می‌شود و آن بحث «مستند نگاری» است. البته این طور نیست که این مسیر، سیر بدون آفتی باشد. یکی از آسیب‌های این شیوه نیز افتادن در دام تکرار است. یعنی در حالی که دفاع مقدس اینقدر تنوع موضوعی و شخصیتی دارد، ادبیات ما نباید در یک جا به تکرار برسد.

شاکری با اشاره به برخی آسیب‌های پیش روی حوزه مستند نگاری، گفت: تعدد کتاب‌های ضعیف در حوزه مستند نگاری که تنها تکرار گذشتگان هستند، نمی‌تواند نسل جوان امروز را جذب خود کند. نباید در بیان خاطرات تنها به نقل وقایع مهیج اکتفا شود. آن چیزی که به دفاع مقدس ما عمق بخشیده اتفاقات جذاب آن نیست، بلکه عمق شخصیت‌های آن است. لذا ما در مستند نگاری به یک خیزش و یک انقلاب مجدد نیاز داریم.

وی شخصیت پردازی و تحلیل شخصیت را در مستند نگاری‌های موجود، ضعیف توصیف کرد و ادامه داد: ما در واکاوی شخصیت بسیار ضعیف هستیم و عموماً شخصیت‌ها را از منظرهای بیرونی روایت می‌کنیم و کمتر از منظر درونی به آنها پرداخته‌ایم. البته باید اشاره کنم که شاید قد و قامت خاطره دیگر بیشتر از همین وضعیت موجود نباشد و عملاً اگر بخواهیم به عمق شخصیت برسیم باید وارد حوزه «داستان» شویم، ولی داستانی که ما خودمان از مسیر مستند نگاری به آن رسیده‌ایم، نه آن رمانی که از غرب گرفته‌ایم.

نویسنده کتاب «سرزمین پدری» افزود: با تعمیق خاطرات، کار نظری، عملی و نوآوری در خاطرات، ما قطعا به داستان خواهیم رسید. چون راوی به عمقی می‌رسد که خاطره نمی‌تواند جوابگوی آن باشد؛ لذا باید به عالم تخیل وارد شود و خلق کند. بنابراین معتقدم که در آینده‌ای نزدیک، از «مستندنگاری» ناگزیر به «داستان» می‌رسیم.

شاکری در ادامه به نقش موثر کتابخانه‌های عمومی در ترویج فرهنگ دفاع مقدس اشاره کرد و گفت: نهاد کتابخانه‌های عمومی بزرگ‌ترین مجموعه دسترسی به کتاب‌خوان‌های کشور را دارد. یکی از این امکانات بی‌نظیری که در اختیار این نهاد است، امکان مواجه خوانندگان با نویسندگان دفاع مقدس است.

وی ادامه داد: البته این موضوع در ماه‌های اخیر با اجرای طرح‌هایی مانند نشست‌های «کتا‌ب‌خوان» در حال تحقق است که امیدوارم با حضور فعال نویسندگان دفاع مقدس در استان‌های مختلف ادامه پیدا کند. چراکه این کار هم به کار نویسندگان این حوزه رونق می‌دهد و هم به اقتصاد کتاب کمک خواهد کرد.

احمد شاکری داستان‌نویس و منتقد ادبی است. از میان کتاب‌های او می‌توان به «عریان در برابر باد»، «آنک جنگ، اینک داستان»، «نقد 92»، «گام نهادن بر شیب تند»، «انجمن مخفی»، «نفس» و مجموعه داستان «باران نیمروز» اشاره کرد. وی تحصیلات حوزوی دارد و آثارش با نگاه‌های دینی و هویت‌های مذهبی کشورمان نوشته شده است.