شاكری: آسیبِ عدم شعارگویی بیش از شعارگویی است/ تقسیمبندی داستان انقلاب
احمد شاكری معتقد است: ترس از شعار ضرری بیش از شعارگویی دارد و نهایت آسیبی كه ادبیات شعاری به ما وارد میكند این است كه با حفظ مبانی و اصول و ارزشها، صرفا روش بیانی تاثیرگذاری نخواهیم داشت.
احمد شاكری، نویسنده و منتقد ادبی، در گفتوگو با خبرنگار پایگاه خبری حوزه هنری گفت: تعبیر داستان انقلاب، تقریبا یك دهه است كه بیش از دیگر دهههای نخست انقلاب به گوش میرسد و تكرار میشود و ادبیات داستانی ما پس از توجه ضروری و غیرقابل انكار دفاع مقدس در دهههای 60 و 70 كه بازتاب و نتیجه طبیعی دوره دفاع مقدس و پس از آن بود، به موضوع انقلاب اسلامی توجه ویژهای نشان داد و این تعبییر هم از همین جا نشئت میگیرد.
شاكری ضمن معرفی اجمالی ادبیات داستانی انقلاب گفت: بر خلاف ادبیات دفاع مقدس كه تعابیر مختلفی چون ادبیات جنگ، مقاومت و پایداری، در مورد آن به كار رفته است، تنها تعبیری كه برای ادبیات انقلاب به كار رفته است همین تعبیر مرسوم است. شاید این وحدت تعبیر در هنر انقلاب نوعا توجهها را در مورد تفاوت معانی هنر انقلاب كه میتوان لحاظ كرد را غافل كرده است.
وی اضافه كرد: از ادبیات انقلاب سه تعبیر میشود داشت. نخست؛ ادبیات انقلاب و داستان انقلاب به گونهای كه به داستان انقلاب بپردازد، یعنی نسبت داستان با انقلاب نسبت قالب ادبی با موضوع باشد و این موضوع یك موضوع تاریخی باشد. به عنوان مثال داستانی كه به انقلاب 57 بپردازد، یا از سال 42 تا سال 57، داستان انقلاب است فارغ از اینكه چه جهتی و چه نسبت معنوی و محتوایی با انقلاب برقرار كند. یعنی هم ادبیات ماركسیستی و هم ادبیات دینی و اسلامی هر دو ادبیات انقلاب خواهند بود.
دوم؛ داستان انقلاب، داستانی زاییده و محصول دوران پس از انقلاب است. به این تعبیر هرآنچه تحت تأثیر پیروزی انقلاب و تغییر نظام شاهنشاهی به حكومت اسلامی پدید آمد، از بهمن ماه سال 57 به بعد این ها همه داستان انقلاب است. یعنی در حقیقت داستان دوره پس از انقلاب هستند فارغ از اینكه چه رویكرد و محتوایی داشته باشند.
تعبیر سوم؛ این است كه داستان انقلاب داستانی است كه ارزشها و مبانی و اهداف انقلاب را دنبال كند. بنابراین رویكرد سوم رویكرد دقیقی است. به این دلیل كه اساساً قرابت بیشتری با ماهیت انقلاب اسلامی ایران دارد. یعنی آنچه كه به عنوان انقلاب یاد میشود هر انقلابی نیست بلكه تنها انقلاب اسلامی ایران است. كه مبانی و اصول خاص خودش را دارد. ارزشی دینی را دنبال می كند و اهداف انقلابی متأثر از آموزه های دینی را می خواهد محقق كند.
این نویسنده و منتقد ادبی گفت: ادبیاتی انقلابی است كه با سه مفهومی گفته شده تناسب داشته باشد. ارزشهای انقلاب، مبانی انقلاب و اهداف انقلاب؛ آن هم انقلاب اسلامی مفاهیمی هستند كه ادبیات داستانی انقلاب باید با آن تناسب داشته باشد. با این دیدگاه میتوان بخشی از آثار تولیدی كشور در حوزه داستان را ادبیات و داستان انقلاب اسلامی نامید. برخی از آن مطالبی كه در مورد بهمن 57 و یا وقایع آن دوران و پیش از آن نوشته شده است را نمیتوان داستان انقلاب نامید. به این ترتیب داستان انقلاب اساساً یك ژانر موضوعی نیست. بلكه گستره آن گستره یك مكتب ادبی است و میزان تغییراتی كه در حوزه ادبیات معرفی میكند و همچنین بُنمایههایی فلسفی و نظری كه بر پایه آن استوار است، بناست كه تغییراتی در حد مكتب ادبی در ادبیات ایجاد كند نه تنها یك تغییرات ژانری. چرا كه تغییرات ژانری تغییرات محدودی هستند كه مولفههای مشخصی از ادبیات نظری دارند.
وی افزود: آنچه ادبیات انقلاب اسلامی در پی آن است به لحاظ مبنایی به یك مبنای فلسفی مشخص است، كه آن هم از فلسفه اسلامی نشئت گرفته است و بسیاری از مولفههای بنیادین و زیرساختها از جمله نگاه به انسان، جهان و آرمانها هم تاثیراتی میگذارد.
شاكری در ادامه گفت: نگاه مبنایی و درست به داستان و ادبیات انقلاب میتواند به صورت بالقوه پدیدآورنده و معرفی كننده مكتب ادبی باشد.
احمد شاكری در خصوص اهمیت انتقال مفاهیم و ارزشهای انقلاب اسلامی از طریق ادبیات داستانی به نسل امروز گفت: ادبیات به عنوان یك قالب پر مخاطب بسیار مهم است و در سیاستگذاریهای فرهنگی و تحول فكری میتواند بسیار تاثیرگذار باشد. تمامی مبانی كه دارای ریشههای فلسفی و ریشههای عمیق معارفی هستند باید با زبان احساس و عاطفه برای مخاطب عام چه نوجوان و چه بزرگسال و البته كودك ارائه شود. این وظیفه كلی ادبیات است و اختصاصی به ادبیات انقلاب اسلامی ندارد.
وی اضافه كرد: اگرچه ادبیات انقلاب اسلامی از این جهت به نظر میرسد بیش از دیگر مكاتب ادبی نیازمند چنین تمثیلی است، چون عملاً اعتقاد و باور به عالم غیب كه میشود گفت یكی از مقولههای ادبیات داستانی ما است نیاز بیشتری به این تمثیل و تشریح دارد تا مكاتب مادی دیگری كه اعتقادی به عالم غیب ندارد. بنابراین در اصل كلیِ التزام به ادبیات به عنوان یكی از ابزارهای موثر در ترویج ارزشهای انقلاب، در تحكیم مبانی انقلاب و در ترسیم اهداف انقلاب تردید وجود ندارد.
وی ادامه داد: اما نكتهای كه میتواند مطرح شود نحوه به كارگیری این ابزار تأثیرگذار و قدرتمند است. اینكه ما چه كاری تا كنون انجام دادهایم و آنچه باید انجام دهیم چیست؟ در ادبیات بزرگسال و حوزه داستان آسیبهای متعددی وجود دارد. آنچه ما را به یافتن آسیبهای ادبیات داستان انقلاب یاری میرساند، التزام به پژوهش در این امور است.
شاكری در خصوص شعارزدگی در آثار ادبیات داستانی انقلابی ضمن تاكید بر شناخت انقلاب و شعارهای آن توسط نویسندگان داستانی گفت: اینكه باید در ادبیات داستانی از شعار دوری كنیم مطالبه واقعی نیست. در واقع ترس از شعار ضرری بیش از شعارگویی دارد. در بیشتر مواقع با ترس از شعارگویی به سوی ادبیات پوچ و ضد ارزشی میرویم. در حالی كه نهایت آسیبی كه ادبیات شعاری به ما وارد میكند این است كه با حفظ مبانی و اصول و ارزشها، صرفا روش بیانی تاثیرگذاری نخواهیم داشت. لذا آسیب ترس از شعارگویی بیشتر از شعارگویی است.
شاكری در ادامه گفت: ادبیات ما ادبیاتی است كه از انقلاب اسلامی سرچشمه گرفته است. در واقع انقلاب اسلامی از قطع به یقینها میگوید و اینكه از شعار بپرهیزیم روح شبه روشنفكری غلطی دارد كه میگوید هیچ چیزی را به صورت مطلق و قطعی بیان نكنیم. پس اصل این مطلب مربوط به جریان شبه روشنفكری است. آسیب اصلی در ادبیات آن است كه حتی شعارهای انقلابی خود را نیز یا فراموش كردهایم و یا درست فهم نشدهاند. یكی از چالشهای ما همین است كه انقلاب و شعارها به درستی مورد فهم قرار نگرفته تا به آن در ادبیات پرداخته شود. مبانی فكری كه در بیانات فلاسفه، در بیانات علمای ما و در بیانات و نوشتههای حضرت امام و مقام معظم رهبری، شهید مطهری، شهید بهشتی و دیگر اندیشمندان آمده اینها فهم نشده است. ذهن نویسندگان ما آمیخته به شبهات متعددی است كه این مهم نتیجه عدم آگاهی و جهل نسبت به مبانی انقلاب است.
وی افزود: نكته دیگر این است كه اگر هم چنین فهمی وجود دارد ترس از بیان آن و عدم اعتقاد قلبی و ایمان و باور نسبت به آنها است. در نتیجه این دو مسئله هست كه آسیب زیادی به ادبیاتی ما وارد كرده است. در بسیاری از ادبیات دفاع مقدس ما با هدف عدم شعارگویی كه خود نیز یك شعار است موجب شده تا بسیاری از حقایق مهم دفاع مقدس ما ذبح شود.
شاكری در پایان گفت: با تاكید بر اینكه باید بیان، بیانِ تاثیرگذاری در ادبیات داستانی باشد ، خودِ شعارِ عدمِ شعارگویی هم خودش مخاطراتی را برای ادبیات داستانی ما ایجاد كرده است.
مراسم اختتامیه این دوره از جشنواره داستان انقلاب بیستم فروردین ماه در تالار سوره حوزه هنری برگزار میشود.
نقد و نظر بازتاب تاملات نگارنده در حوزه ادبیات داستانی دفاع مقدس و مهم ترین مسائل ادبیات داستانی پس از انقلاب اسلامی است.