علیرغم اینکه حمایت، شایسته نویسندگان دفاع مقدس است، اما به نظر می رسد دست اندرکاران آن گونه که گمان می برند حمایت کافی و وافی از ادبیات دفاع مقدس نداشته اند و این گونه ادبی، نیازمند حمایت های بیشتری است.

شبکه ایران/سهیلا قربانی: احمد شاکری پژوهشگرِ پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی چندی پیش اقدام به تالیف مجموعه ای با عنوان «جستاری در ادبیات داستانی دفاع مقدس» کرد که خروجی آن شامل دفاتر مختلفی ازجمله «اصطلاح شناسی در ادبیات دفاع مقدس» و «انسان شناسیِ ادبیات داستانی دفاع مقدس» است. به انگیزه  فرارسیدن هفته  دفاع مقدس با وی گفتگویی پیرامون آسیب شناسی ادبیات مقاومت داشتیم.

** براساس چه روندی بعد از «اصطلاح شناسی ادبیات داستانی دفاع مقدس» به مقوله  «انسان شناسی» در این مجموعه رسیدید؟

این روند انتخابی مبتنی بر ایده ای بود با عنوان هندسه معرفتی ادبیات داستانی دفاع مقدس که نقشه جامعی از محورهای مطالعاتی حوزه ادبیات داستانی و رعایت مراتب پرسش هایی که می تواند در این مقوله جنبه مبنایی داشته باشد. عنوان انتخابی هم یکی از همین مبانی است. بحث «شخصیت پردازی» در ادبیات داستانی به معنای عام و ادبیات داستانی دفاع مقدس، یکی از محورهای تعیین کننده است. «شخصیت» و «رخداد» در ادبیات داستانی همواره به عنوان دو رکن اساسی داستان تلقی می شوند که گاها یکی بر دیگری برتری دارد. جوهره سازنده دفاع مقدس، افرادی هستند که قدم در میدان جنگ گذاشتند. در واقع جانِ دفاع مقدس پیوند عمیقی با انسان ها و جریان اندیشه آنها دارد که در این دفتر به آن پرداخته می شود.

** در تدوین کار به شخصیت های برجسته  دفاع مقدس هم اشاره ای شده؟

احتمال دارد که شخصیت ها با طرح آمیخته شوند اما اینکه بصورت مجزا بخشی از کتاب به پرداختِ شخصیت افراد برجسته  این حوزه اختصاص داده شود هنوز قطعی نیست.

** با توجه به اینکه پژوهش جامعی در زمینه «اصطلاح شناسی داستانی دفاع مقدس» داشتید، می خواهم بدانم آیا استفاده از اصطلاح «ادبیات سیاه دفاع مقدس» سابقه  طولانی در ادبیات مقاومت داشته یا به فراخور انتشار اثار خاصی در یک بازه زمانی معین مجبور به ایجاد و استعمال آن در ادبیات شده اید؟

متاسفانه حقیقتی تحت این مفهوم وجود دارد. این حقیقت زمانی ثابت می شود که شاهد انتشار آثاری هستیم که همدل و همسو با جنگ و آرمان های الهی نبوده اند و نگاه موافق و همدلانه ای نداشته اند. نویسندگانی که در داستان هایشان از دفاع مقدس بعنوان جنگی فرسایشی، بی ثمر و شکننده یاد می کنند به نوعی همگام با جریانی هستند که جنگ را به مثابه یک جنگِ قدسی و مقدس نمی دانند. تکیه بر این نوع نگرش در روند داستان ها، عموما توسط شبه روشنفکرها انجام می شود که با اهداف الهی سر همسویی ندارند. در اوایل انقلاب هم کسانی بودند که صرفا به دنبال تصویرکردن چهره ی تلخ و بلازده ای از جنگ بودند اما آمار این نوع نگرش در اثار مقاومت در چندسال اخیر بیش از گذشته بوده است. این نوع دیدگاه اومانیستی بر پایه  مبانی غربی است که با ابعاد ملکوتی و اهداف الهی جهاد منافات دارد. نویسنده ای که فارغ از بُعد ملکوتی، تنها به مشکلات زندگی یک جانباز می پردازد قطعا بدون درنظر گرفتن آرمان کسانی که قدم در میدان جنگ گذاشته اند، تنها به دنبال درشت نماییِ پیامدهای منفی جنگ است.

** البته این مسائل هم بخشی از واقعیاتِ کتمان ناپذیر جنگ است که در ادبیات دنیا هم به زوایای مختلفی از پیامدهای آن پرداخته شده...

درست است هر جنگی پیامدهای مخربی هم دارد و من منکر این مسئله نیستم. شخصیت های مصمم و مردد در جنگ های دنیا وجود داشته اند اما نویسنده باید آگاه باشد که اگر در طول داستان به پرداخت هرنوع شخصیتی با ویژگی های خاص روی آورده ،درنهایت موظف است نتیجه  افتخاربرانگیزی از جنگ ارائه دهد تا اصل جهاد و بار معنوی آن زیرسوال نرود.

 ** پس اصطلاح «ادبیات سیاه دفاع مقدس» به نوعی جایگزین شده  «ادبیات ضدجنگ» محسوب می شود..

درست است. اما من برای پرهیز از عنوان «ادبیات ضدجنگ» از اصطلاح «ادبیات سیاه» استفاده میکنم. به نظر من ادبیات سیاه ناظر بر آثاری است که مخالف ماهیت دفاع کردن در جنگ نیست اما با اهداف الهی همسویی ندارد.

 ** در دفتر اصطلاح شناسی ادبیات دفاع مقدس به رمزگشاییِ این اصطلاح هم پرداخته اید؟

بله. علاوه براین درحال تالیف کتاب مستقلی در این باب با عنوان «جستاری در ادبیات داستانی سیاهِ دفاع مقدس» نیز هستم.

 ** ضمن تحقیقاتی که در تالیف این مجموعه داشتید، مهمترین آسیب ادبیات حوزه مقاومت را در چه می بینید؟

به نظر من آسیب ها روی دیگر سکه فرصت هاست. یعنی اگر بهره  درستی از فرصت ها نداشته باشیم، همان فرصت می تواند تبدیل به آسیب بزرگی شود. متاسفانه باید بپذیریم که برای طراحیِ پشتوانه های نظری و انتقادی در ادبیات ضعیف عمل کردیم. نویسنده باید بداند مادامی که صاحب تحلیل عمیق نباشد از بدنه ادبیات جدا خواهد ماند. ازطرف دیگر ما با معضل چیرگی اندیشه غربی در ادبیات کشور مواجهیم. ادبیات داستانی توسط شبه روشنفکرها به ایران آمده و به تبع، رویکردهای غربی بر آن چیره شده. در این شرایط ادبیات دفاع مقدس تلاش می کند تا خلاف این جریان حرکت کند اما بدلیل نداشتن پشتوانه نظری به سمت جریاناتی سوق پیدا کرده که اندیشه های غربی بر آن حاکم شده است.

 ** فکر می کنید سفارشی نویسی در بروز این مسئله می تواند اثرگذار باشد؟

نمی توانیم سفارشی نویسی در حوزه دفاع مقدس را انکار کنیم اما دهه اخیر در مقایسه با گذشته بهره کمتری از آن برده. ضمن اینکه اگر قراردادی هم برای نگارش کتاب بسته شده ، قطعا نویسنده در مقام انتخاب کننده موضوع دخیل بوده و هیچ تحمیل و اجباری در کار نبوده است. به همین خاطر به همان اندازه که نمی توان بطور قطعی سفارشی نویسی را مبرا از بروز این معضل دانست، نمی توان آن را هم محکوم کرد.

** برخی براین باورند که ادبیات دفاع مقدس مبتنی بر حمایت های دست اندرکاران اجرایی است. اینجا سوالی مطرح می شود که آیا ادبیات مستقلِ دفاع مقدس توسط گروهی خاصی ارائه می شود ؟

در وهله اول در جواب به این گروه باید بگویم علیرغم اینکه حمایت، شایسته نویسندگان دفاع مقدس است و حمایتهایی هم صورت گرفته اما به نظر می رسد دست اندرکاران آن گونه که گمان می برند حمایت کافی و وافی از ادبیات دفاع مقدس نداشته و این گونه ادبی، نیازمند حمایت های بیشتری است. متاسفانه ذهنیت غلطی در تقسیم بندی ادبیات مستقل و دولتیِ دفاع مقدس شکل گرفته که باعث شده ادبیات «ضدجنگ» بعنوان بخش مستقلِ ادبیات مقاومت شناخته شود و ادبیات دولتی صرفا درجهت تبلیغ اصلِ دفاع مقدس. این نوع نگاه، خدشه دار کردن قداست و ماهیت جنگ است. گستره و اهمیت چنین موضوعی، نیازمند ارزش گذاری بیشتر از جانب مسئولین است تا مرز بین نگاه سلیقه ای افراد و خطوط قداست جنگ تمیز داده شود.

http://www.inn.ir/NSite/FullStory/News/?Serv=3&Id=111553&Rate=0